مقدمه
یکی از موضوعات مهم در نظام سلامت کشور، تأمین و توزیع دارو و مقررات مرتبط با یارانه، بیمه و پوشش مالی دارویی است. در این زمینه، طرح دارویار بهعنوان یک سیاست کلان برای اصلاح نظام یارانه دارو و انتقال آن به ذینفع نهایی یعنی بیماران، معرفی شده است. همزمان، سازمان تأمین اجتماعی با داشتن جمعیت بسیار زیاد بیمهشدگان، نقش مهمی در اجرای این طرح دارد. عبارت «دارویار تأمین اجتماعی» غالباً به معنای نحوه اجرای این طرح در چارچوب بیمه تأمین اجتماعی، سهم این سازمان، چالشها، فرصتها و آثار آن است. در ادامه ابتدا تعریف و مبنای طرح دارویار را توضیح میدهیم، سپس موقعیت و نقش تأمین اجتماعی را بررسی میکنیم، و در بخشهای آتی به ابعاد حقوقی، مالی، چالشها و پیشنهادات خواهیم پرداخت.
تعریف طرح دارویار
طرح دارویار، سیاستی است که با هدف شفافسازی، بهبود توزیع یارانه دارو، کاهش فشار مالی بر بیماران و ارتقای پوشش دارویی در کشور اجرا شده است. در این طرح، هدف اصلی انتقال یارانه داروها به انتهای زنجیره و به سمت مصرفکننده بوده است، بهطوری که بیماران از افزایش هزینه داروها متأثر نشوند.
برخی از اهداف خاص این طرح عبارت بودند از:
-
افزایش تعداد داروهای تحت پوشش بیمه و کاهش پرداخت مستقیم بیماران از جیب خود.
-
اجرای یارانه دارو از طریق بیمهها به بیمار نهایی، نه از طریق واردکننده یا تولیدکننده صرفاً.
-
جلوگیری از قاچاق معکوس دارو و رانت در واردات / توزیع دارو با قیمتهای پایین.
به بیان ساده، طرح دارویار گونهای بازمهندسی (re-engineering) در حوزه یارانه دارو است، که به بیمههای پایه، از جمله سازمان تأمین اجتماعی، نقش مرکزی داده شده است.
نقش سازمان تأمین اجتماعی در اجرای طرح
سازمان تأمین اجتماعی به عنوان یکی از بزرگترین سازمانهای بیمهای کشور، پوشش دهنده میلیونها نفر از جامعه است؛ بنابراین نقشی کلیدی در اجرای طرح دارویار دارد. بر پایه گزارشها، اجرای طرح دارویار از ۲۳ تیرماه با محوریت وزارت بهداشت و مشارکت بیمههای پایه از جمله تأمین اجتماعی آغاز شده است.
این بدان معنی است که تأمین اجتماعی موظف شد منابع یارانه دارو را دریافت کرده و سهم داروخانهها و بیماران تحت پوشش را تضمین سازد. به عنوان مثال، گزارش شده است که برای پرداخت سهم یارانه دارو به داروخانههای طرف قرارداد با تأمین اجتماعی، حدود ۲۵۵۰ میلیارد تومان توسط نهاد هدفمندسازی یارانهها واریز شده است.
با این حال، بخش قابل توجهی از مطالبات داروخانهها نسبت به بیمه تأمین اجتماعی معوق مانده است که این موضوع چالش مهمی برای اجرای طرح در این سازمان محسوب میشود.
در نتیجه، اصطلاح «دارویار تأمین اجتماعی» طیف وسیعی از مفاهیم را در بر میگیرد: پوشش بیمهای داروها، یارانه دارو، تعامل داروخانهها با تأمین اجتماعی، و نقد و ارزیابی عملکرد این سازمان در قالب طرح دارویار.
چرخه اجرایی طرح و سهم تأمین اجتماعی
برای درک کامل اجرای این طرح، لازم است تا مراحل عملیاتی و زنجیره آن را بررسی کنیم، بهویژه از منظر تأمین اجتماعی:
-
تعیین فهرست داروها و ضوابط پوشش یارانه
وزارت بهداشت و دبیرخانه شورای عالی بیمه فهرستی از داروهای پرمصرف، ضروری و تحت پوشش یارانه را اعلام کردند.
سازمان تأمین اجتماعی موظف است بر اساس این فهرست، داروخانهها را طرف قرارداد نماید و سازوکار پرداخت یارانه به آنها را فراهم کند. -
پرداختهای بیمهای و یارانهای
بیمه تأمین اجتماعی بخشی از یارانه دارو را تأمین میکند یا تسهیل میکند تا بیماران هزینه کمتری پرداخت کنند. بهعلاوه، داروخانهها باید امکانات لازم برای اجرای طرح را داشته باشند: ثبت اطلاعات، هماهنگی با سامانه نسخهنویسی و …
گزارش شده است که پرداخت یارانه داروخانههای طرف قرارداد با تأمین اجتماعی مبلغی چند هزار میلیاردی دارد. -
نظارت، گزارشدهی و تسویه حساب
سازمان تأمین اجتماعی، بهعنوان بیمهگر، باید با داروخانهها و شرکتهای پخش همکاری کند، صورتحسابها را بررسی کرده و مطالبات را تسویه نماید. چالشهایی در این مرحله دیده شده؛ بهعنوان مثال تأخیر در پرداخت به داروخانهها با اعتراض مواجه شده است.
وضعیت فعلی، چالشها و نقدها
اجرای طرح دارویار برای تأمین اجتماعی چالشهایی داشته که باید به آنها توجه کرد:
-
تأخیر در پرداخت به داروخانهها و شرکتهای پخش: بسیاری از داروخانهداران گزارش دادهاند که مطالباتشان از تأمین اجتماعی معوق مانده است و این امر تأثیر منفی بر عرضه دارو و اعتماد عمومی داشته است. عدم هماهنگی کامل بین بیمهها، وزارتخانهها و داروخانهها: بعضی گزارشها نشان میدهند که بیمه تأمین اجتماعی هنوز بهطور کامل تمامی مراحل اجرایی و اطلاعات لازم را تکمیل نکرده است. شفافیت و اطلاعرسانی پایین نسبت به سهم بیماران: بیماران ممکن است از نحوه تأثیر طرح بر هزینه خود و میزان یارانه مطلع نباشند، که میتواند به احساس نااطمینانی منجر شود.
-
فشار مالی بر نظام دارویی: برخی تحلیلها معتقدند که اجرای طرح بدون تأمین منابع پایدار و پرداخت سر وقت ممکن است تعادل نظام دارویی را مختل کند.
تأثیر طرح دارویار بر بیماران تحت پوشش تأمین اجتماعی
اجرای طرح دارویار برای بیمهشدگان تأمین اجتماعی، در ظاهر به معنی افزایش پوشش بیمهای و کاهش پرداخت از جیب بیماران است. پیش از اجرای این طرح، بیماران معمولاً با دو چالش بزرگ مواجه بودند:
۱. افزایش قیمت داروهای وارداتی یا برند.
۲. کمبود داروهای بیمهای در داروخانهها.
در قالب طرح دارویار، وزارت بهداشت با هماهنگی بیمهها از جمله تأمین اجتماعی، تصمیم گرفت یارانه دارو را مستقیماً به بیماران اختصاص دهد. این کار از طریق نسخهنویسی الکترونیک و سیستمهای هوشمند بیمهای انجام میشود.
در نتیجه، وقتی بیمار با دفترچه یا کد ملی به داروخانه مراجعه میکند، سیستم بیمهای تأمین اجتماعی بهصورت خودکار یارانه مربوط به دارو را از مبلغ کل کسر میکند.
با این حال، بسیاری از بیماران گزارش کردهاند که در برخی داروخانهها این فرایند بهدرستی اجرا نمیشود یا داروخانهها بهدلیل تأخیر در پرداخت بیمه، از ارائه دارو به قیمت یارانهای خودداری میکنند.
به گفته کارشناسان نظام سلامت، اگر این طرح بهدرستی در تأمین اجتماعی پایدار شود، میتواند در بلندمدت مزایای زیر را داشته باشد:
-
کاهش قابلتوجه هزینههای دارویی بیماران مزمن (مانند دیابتیها، قلبیها، بیماران کلیوی).
-
افزایش اعتماد عمومی به بیمه تأمین اجتماعی.
-
جلوگیری از خرید داروی آزاد و قاچاق معکوس.
-
ارتقای دسترسی عادلانه به دارو در مناطق کمبرخوردار.
تأثیر طرح دارویار بر داروخانهها و صنعت دارو
داروخانهها بهعنوان مجریان خط مقدم طرح دارویار، نقش حیاتی در موفقیت یا شکست آن دارند. در حوزه تأمین اجتماعی، داروخانهها باید نسخههای بیماران را بهصورت الکترونیکی ثبت کنند و سپس از بیمه طلب خود را دریافت نمایند.
در عمل، دو چالش اساسی در این مسیر ایجاد شده است:
۱. تأخیر در پرداخت مطالبات داروخانهها از سوی سازمان تأمین اجتماعی.
۲. پیچیدگی سامانههای بیمهای که گاه باعث بروز خطا در ثبت نسخهها میشود.
این مشکلات منجر شده است که برخی داروخانهها در ارائه داروهای یارانهای محدودیت اعمال کنند یا از همکاری با بیمه صرفنظر کنند.
به گفته کارشناسان دارویی، برای پایداری این طرح باید سه اقدام کلیدی در دستور کار تأمین اجتماعی قرار گیرد:
-
تسویه بهموقع مطالبات داروخانهها حداکثر ظرف ۳۰ روز.
-
ارتقای زیرساخت الکترونیکی نسخهنویسی و پرداخت هوشمند.
-
ارائه تسهیلات مالی به داروخانههای طرف قرارداد در شرایط بحرانی بازار دارو.
شفافیت مالی و منابع بودجهای دارویار در تأمین اجتماعی
یکی از سؤالات پرتکرار کاربران این است که:
منابع مالی دارویار تأمین اجتماعی از کجا تأمین میشود؟
پاسخ آن است که بخشی از منابع از سازمان هدفمندسازی یارانهها و بخشی از بودجه عمومی دولت و سهم بیمهها تأمین میشود.
سازمان تأمین اجتماعی نیز موظف است سهم خود را از طریق حق بیمه بیمهشدگان و مشارکت کارفرمایان پرداخت نماید.
اما به گفته تحلیلگران اقتصادی، اگر دولت تخصیص بودجه را بهموقع انجام ندهد، بار مالی زیادی بر دوش تأمین اجتماعی قرار میگیرد و باعث تأخیر در پرداختها میشود. این موضوع در سال ۱۴۰۲ و اوایل ۱۴۰۳ چندین بار رخ داد و موجب شد داروخانهها و بیماران با نارضایتی روبهرو شوند.
چالشهای اجرای دارویار در سازمان تأمین اجتماعی
در بررسیهای تخصصی، چند چالش کلیدی شناسایی شده است:
-
کمبود اطلاعات دقیق میان داروخانهها و بیمهها
هنوز ارتباط بین سامانه نسخهنویسی وزارت بهداشت و سامانه بیمه تأمین اجتماعی بهطور کامل یکپارچه نشده است. -
ناهماهنگی در اعلام فهرست داروهای یارانهای
تغییرات فهرست داروهای مشمول یارانه گاه بدون اطلاعرسانی بهروز انجام میشود. -
مشکلات نقدینگی در پرداخت مطالبات
داروخانهها برای ادامه فعالیت به جریان نقدی سریع نیاز دارند و تأخیر در تسویه، فشار مالی سنگینی ایجاد میکند. -
ضعف در اطلاعرسانی عمومی به بیماران
بسیاری از بیماران نمیدانند کدام داروها در طرح دارویار قرار دارند یا چگونه میتوانند از مزایای بیمه استفاده کنند. -
عدم وجود سامانه شفاف گزارشدهی عمومی
بیمهشدگان نمیتوانند در لحظه وضعیت پرداخت، سهم بیمه و یارانه را مشاهده کنند.
پیشنهادات برای بهبود اجرای طرح دارویار در تأمین اجتماعی
برای کارآمدسازی کامل طرح، متخصصان حوزه سلامت و بیمه چند راهکار کلیدی ارائه کردهاند:
-
ایجاد پنل هوشمند برای بیماران در اپلیکیشن رسمی تأمین اجتماعی، جهت مشاهده وضعیت داروهای یارانهای.
-
پرداخت آنی (Real-time) سهم بیمه به داروخانهها با استفاده از فناوری کیف پول بیمهای.
-
افزایش شفافیت عمومی در اعلام لیست داروهای مشمول طرح دارویار در سایت رسمی تأمین اجتماعی.
-
برگزاری آموزش برای داروسازان و بیماران درباره نحوه استفاده صحیح از نسخهنویسی الکترونیک.
-
ایجاد صندوق پشتیبان مالی در مواقع بحران دارویی برای جلوگیری از تأخیر در پرداختها.
جمعبندی نهایی
دارویار تأمین اجتماعی در واقع بخشی از طرح ملی دارویار است که با هدف حمایت مالی از بیماران بیمهشده و شفافسازی زنجیره یارانه دارو طراحی شده است.
اجرای درست آن میتواند هزینههای دارویی را کاهش دهد، از قاچاق دارو جلوگیری کند و عدالت دارویی را بهبود بخشد. اما در صورت نبود هماهنگی و تأخیر در پرداختها، ممکن است موجب نارضایتی بیماران و آسیب به داروخانهها شود.
در نتیجه، آینده موفق طرح دارویار در گرو همکاری سهجانبه میان وزارت بهداشت، سازمان تأمین اجتماعی و داروسازان کشور است.
اگر این همکاریها به شکل ساختاری و شفاف ادامه یابد، میتوان انتظار داشت که نظام دارویی ایران در مسیر پایداری، عدالت و کارآمدی گامهای مؤثری بردارد.
مطالب مرتبط: حقوق دارویار تامین اجتماعی 1404
